Սերունդ, մարդկանց տարիքային որոշակի խումբ, միևնույն պատմության դարաշրջանում ձևավորված մարդկանց ամբողջություն։

Իմ ընտանիքը կազմված է երեք սերնդից՝ տատիկիս սերունդը, ծնողներիս սերունդը , իմ և քրոջս սերունդը: Այս երեք սերունդների հասարակակարգերում տարբերությունները ակնհայտ են:

Ամբողջատիրական վարչակարգ

Ամբողջատիրական համակարգին բնորոշ կողմերն են՝ սահմանադրական իրավունքների և ազատությունների փաստացի վերացումը, հասարակական կյանքի լիակատար ենթարկումը իշխանության շահերին և համատարած վերահսկության հաստատումը հասարակության նկատմամբ, քաղաքական ընդդիմության և այլախոհների հանդեպ բռնարարքների լայնածավալ կիրառումը։

Վարչակարգին հատկանշական էին հետևյալ կետերը՝

• Պետությունը ճանաչվում էր իբրև միակ ստեղծագործ ուժը, որն ազգին առաջնորդում էր դեպի «պայծառ ապագա»։
• Մենաշնորհ զինված պայքարի բոլոր միջոցների վրա:
• Անհատից, ազգից, պետությունից ու կուսակցությունից վեր կանգնած էր առաջնորդը։
• Հասարակությունում անհատը անվերապահորեն ենթարկվում էր մեծամասնությանը՝ հրաժարվելով սեփական մղումներից:

Տոտալիտարիզմը որակապես այլ երևույթ է ի տարբերություն ցանկացած տիպի այլ իշխանության, որքան դաժան էլ որ այն լինի:

Կրթական կյանքը սովետական Հայաստանում

1926 թ. սկզբներից Խորհրդային Հայաստանում կրթական կյանքն աննախադեպ կերպով զարգացում է ապրում: Զարգացման հիմնական ուղղություններն էին՝

• Անգրագիտության վերացում
• Պարտադիր տարրական կրթություն և ապա անցում յոթնամյա կրթության
• Տեխնիկական կրթության կազմակերպում
• Բարձրագույն կրթության կատարելագործում

Խորհրդային կրթական համակարգի ամենամեծ ձեռքբերումը դպրոցների ցանցի ընդլայնումն էր: Բացվեցին լիկկայաններ, որոնց շնորհիվ 10 տարում գրագիտության մակարդակը հասավ 70%-ի։ Ուսուցիչների կրթական մակարդակը բարձրացնելու նպատակով բացվեցին մանկավարժական ուսումնարաններ և համալսարաններ։ 

1920-ական թվականներին դպրոցը 9-ամյա էր։ 1932 թվականից ներդրվեց 10-ամյա կրթությունը։ Բացվեցին բազմաթիվ համալսարաններ և ինստիտուտներ։ Հայրենական մեծ պատերազմից հետո Հայաստանում կտրուկ ավելացավ դպրոցների թիվը՝ հասնելով 1600-ի։ Իսկ աշակերտների թիվը հասավ 600 հազարի։ 12-15 բուհերում սովորում էր 50-60 հազար ուսանող, ինչը տոկոսային հարաբերությամբ ԽՍՀՄ լավագույն ցուցանիշներից էր։

Հերթական անգամ անրդրադարձ կատարելով սովետական կյանքին , հասկացա որ մեր սերնդի կյանքը աննախադեպ առաջընթաց է ապրել: Մեր սերնդին տրված է ազատ խոսքի իրավունք, լայն հնարավորություններ տարբեր բնագավառներում, ինչը ըստ իս ամենակարևորն է զարգացման համար: Ժամանակները փոխվում են, նոր սերունդը դառնում է հին, իսկ հինը… Մենք նույնպես բացառություն չենք լինի, մենք էլ կդառնանք հին սերունդ և կհիանանք նոր և մեզ գերազանցած սերնդով:

Միջազգային տնտեսական հարաբերությունների կարևոր ուղղություներից է կապիտալի արտահանումը:

Կապիտալի արտահանման ձևերն են՝ ձեռնարկատիրական և փոխատվական:

Ձեռնարկատիրականն իր հերթին իրականացվում է ՝ուղղակի և պորտֆելային ձևերով: Ուղղակի դեպքում արտահանվող կապիտալը ներմուծող երկրում անմիջապես օգտագործվում է որևէ արտադրության մեջ:

Պորտֆելային ներդրման դեպքում արտասահմանյան երկրում ձեռք են բերվում որևէ ձեռնարկության բաժնետոմսեր:

Փոխատվական, երբ կապիտալը տրվում է փոխառության ձևով , և օտարերկրյա ներկրողը պահանջում է դրա դիմաց տոկոս վճարել:

Կապիտալի արտահանման միջոցով, կապիտալ ներմուծող երկրները բարելավում են իրենց արտադրության ռեխնոլոգիական մակարդակը:

Աշխատանքի միջազգային միգրացիա

Միգրացիան մարդկանց տեղաշարժն է մի երկրից մյուսը: Աշխատանքային ռեսուրսների միջազագային պատճառներն են.

Առաջին՝ երկրների միջև առկա տնտեսական զարգացման աստիճանների տարբերությունը:

Երկրորդ՝ ոչ տնտեսական գործոնները ,մասնավորապես՝ քաղաքական, կրոնական, ազգային, ռասսայական և այլն:

Միգրացիայի պատճառներն են՝

• մշտական բնակություն
• աշխատանք
• ընտանիքի վերամիավորում
• կրթություն

Այս պատճառներից ամենատարածվածը և ավելի շատ հադիպողը աշխատանքն է։ Մարդիկ մեկնում են երկրից ավելի լավ, արդյունավետ աշխատանք փնտրելու և գտնելու համար։

Առևտուրը արտադրանքի, ծառայությունների, արժեքների և փողի փոխանակման միջոց է։

Սովորաբար տարբերում ենք մեծածախ և մանրածախ գնումներ:

Յուրաքանչուր պետության համար շատ կարևոր դեր է խաղում՝ արտաքին առևտուրը:

Արտաքին առևտուր ասելով՝ հասկանում ենք այլ երկրների հետ համագործակցություն, առք ու վաճառք։ Եթե երկրում չկա որևէ ռեսուրս, ապրանք և այլն, ապա երկիրը այն ներմուծում է այլ հարևան երկրներից։ Եվ հակառակը, եթե որևէ ռեսուրս շատ է երկրում, ապա տվյալ ռեսուրսը արտահանվում է։

Հայաստանի այսպես ասված առևտական թոփ երեք երկրներն են՝ Ռուսաստանը, Չինաստանը և Շվեյցարիան: Հնգյակում են նաև Գերմանիան ու Բուլղարիան։ Հայաստանի TOP 10 առևտրային գործընկերների ցանկը շարունակում են Իրանը, Վրաստանը, Թուրքիան, ԱՄՆ-ը և ԱՄԷ-ը։

Աշխատանքի միջազգային բաժանումը (ԱՄԲ)  տարբեր երկրների մասնագիտացումն է որոշակի ապրանքների արտադրության ոլորտում, որոնց պատրաստման համար տվյալ երկրում առկա են արտադրության էժան գործոններ և նպատակահարմար պայմաններ՝ ի համեմատ այլ երկրների։ 

Ընթերցելով պետության տնտեսական դերակատարության վերաբերյալ դասը, այժմ կառանձնացնեմ դասի հիմական մասերը, բնույթը և համառոտ կնկարագրեմ իմ տեսակետը։

Պետության հիմնական տնտեսական գործառույթներն են՝

• հասարակական բարիքների արտադրությունը
• արտաքին բացասական ազդեցությունների նվազեցմանն ու դրականի խրախուսմանն ուղղված գործունեությունը
• տեղեկատվության անհամաչափության հաղթահարումը
• եկամուտների վերաբաշխումը
• հիմնարար հետազոտությունների իրականացումը

Այս գործառույթների կարևորությունը շատ մեծ է: Սրանցից յուրաքանչյուրը երկրի զարգացման մեջ մեծ դեր ունի: Եթե անգամ մեկն ու մեկը չիրականացվի , ապա երկիրը կունենա տնտեսական անկում:

Բյուջեի բովանդակությունը

ՀՀ-ում պետական բյուջեն հաստատում է Ազգային ժողովը՝ կառավարության ներկայացմամբ, իսկ քննարկման և հաստատման կարգը սահմանվում է օրենքով։ Յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեն, ինչպես նաև դրան նախորդող տարվա բյուջեի կատարման հաշվետվությունը հաստատվում է օրենքով։

Անկումներն ու ճգնաժամերը կրճատում են պետական բյուջեի եկամուտների մուտքերը՝ միաժամանակ առաջացնելով ծախսերի աճը։ Պետական բյուջեի անկայունությունը դրսևորվում է նաև նրա հաճախակի դեֆիցիտով, որը կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամի ժամանակաշրջանում դառնում է մշտատև։ 

Պետական բյուջեի ծախսերը և դրանց ուղղությունները

• ընդհանուր բնույթի պետական ծառայություններ.
• պաշտպանություն.
• հասարակական կարգի պահպանություն և անվտանգություն.
• կրթություն և գիտություն.
• առողջապահություն.
• սոցիալական ապահովություն.
• բնակարանային կոմունալ տնտեսություն.
• մշակույթ, սպորտ և կրոն.
• վառելիքաէներգետիկ համալիր.
• գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն, ջրային տնտեսություն և ձկնաբուծություն.
• լեռնահանքային արդյունաբերություն և հանքային հանածոներ (բացառությամբ վառելիքի), վերամշակող արդյունաբերություն, շինարարություն և բնապահպանություն.
• տրանսպորտ և կապ, ճանապարհային տնտեսություն.
• կառավարությանը օրենքով վերապահված իրավասությունների իրականացման այլ ուղղություններ:

Պահանջարկը դա ապրանքների ու ծառայությունների այն քանակն է, որը գնորդները ցանկանում են գնել տվյալ պահին, տվյալ գնով։ 

Բարիքի գնի նվազման արդյունքում պահանջարկը մեծանում է, և հակառակը:

Ստորև կներկայացնեմ պահանջարկի մի քանի օրենքներ

Յուրաքանչյուր մարդ անհատականություն է, որը ունի յուրահատուկ և բոլորից տարբերվող բնավորության գծեր, կարծիք, ընդունակություններ։

Բնույթով՝ հանգիստ եմ , ուրախ, հնարամիտ երբեմն էլ բռնկուն: Ես պատկանում եմ մարդկանց այն խմբին, որ կարղանում է շփվել ցանկացած բնույթի մարդու հետ: Մարդկանց հետ շփման մեջ ունեմ տարբեր դասակարգեր: Դրանք երեքն են՝ նոր ծանոթության միջավայր, ծանոթների շրջապատ, մտերիմներ: Ոչ այնքան մտերիմ մարդկանցից հաճախ կարելի է լսել , որ ես սառը մարդ եմ, մշտապես ծանրաբեռնված եմ և այլն: Իրականում պատկերը հակառակն է: Ընկերական շրջապատում ես անճանաչելիորեն փոխվում եմ: Դառնում եմ առավել ազատ, անկաշկանդ , առավել հումորասեր և ավելի քիչ նեղացկոտ: Կա մի սահման, որ կա ինձ ոչ այդքան լավ ճանաչողների և իմ միջև, սակայն այդ սահմանը ընկերների հետ բացակայում է , քանզի նրանք ինձ գիտեն գրեթե ամբողջությամբ:

Հաճախ ինձ ասում են , որ ինձ ճանաչելը շատ հեշտ է: Ես ինքնս այս մտքի հետ համամիտ չեմ: Ես ներքուստ ունեմ շատ բնավորության գծեր , որոնք ցույց չեմ տալիս: Ծայրահեղությունից ծայրահեղություն եմ, երբեմն պատահում է նեղանում եմ և իսկույն բարձրաձայնում պատճառը, երբեմն էլ պատահում է , որ նեղանում եմ բայց անգամ ցույց չեմ տալիս: Տանել չեմ կարողանում՝ երկերեսանիությունը, սուտը , կեղծավորությունը և շողոքորթությունները:

Ըստ իս իմ նախասիրությունների շրջանակը լայն է: Զբաղվում եմ՝ պարով, լողով, նկարչությամբ, երգեցողությամբ, նվագում եմ կիթառ և դաշնամուր, սովորում եմ ծրագրավորում, ստեղծագործում եմ գրականության ժանրում և այս ամենին զուգահեռ մի շարք կազմակերպություններում կատարում եմ կամավորական աշխատանքներ:

Իմ բնույթի և նախասիրությունների մասին կարծում եմ այսքանը բավարար է:

Փողը այն դրամական միավորն է , որի միջոցով տեղի է ունենում առևտուրը և մի շարք այլ գործարքներ: Փողը եղել է դեռ շատ վաղ ժամանակներից: Հնում փողի փոխարեն մարդիկ օգտագործում էին ՝ մթերքներ, տարատեսակ իրեր և այլն:

Միջին դարերում այս ամենին փոխարինելու են գալիս թանկարժեք՝ մետաղներ ,քարեր և այլն:

Նոր ժամանակաշրջաններում արդեն հորինում են <<Փող>> հասկացությունը, որը գործում է մինչ օրս:

Փողի ծագման և էվոլյուցիայի տրամաբանական ընթացքից պարզ է դառնում, որ դա հաշվարկային միավոր է, կամ չափման նմուշ , որի միջոցով իրականացվում են դրա տարբեր գործառույթները:

Բարիքների առքն ու վաճառքը իրականացնելու համար անհրաժեշտ է փողի որոշակի քանակություն :

Փողն ունի գնողականություն : Սա այն երևույթն է, երբ ժամանակի ընթացքում տեղի է ունենում դրամական միավորի (դոլար, եվրո, ռուբլի, դրամ և այլն) գնողունակության նվազում կամ բարձրացում:

Դրամական միավորի գնողունակությունը , դրա միջոցով ձեռք բերված բարիքների քանակությունն է:

Փողը նաև ունի ՝ շրջանառություն: Կա շրջանառության երկու ձև՝ կանխիկ և անկանխիկ: Փողի շրջանառության կանխիկ ձևն այն է, երբ այն փոխանցվում է առձեռն: Անկանխիկ ձևն այն է, երբ գումարը փոխանցվում է հաշվեմարից հաշվեհամար:

Բանկը մի կառույց է, որի միջոցով որոշակի տոկոսով հավաքագրվում են տնային տնտեսության, ձեռնարկությունների ազատ դրամական միջոցները կամ խնայողությունները և ավելի բարձր տոկոսով տրամադրվում տարբեր տնտեսվարող սուբյեկտների:

Բանկի կողմից որոշակի ժամանակով տրվող պարտքը, կոչվում է ՝վարկ:

Այն բանկերը որոնք զաբղված են , ազատ դրամական միջոցների կամ խնայողությունների հավաքագրմամբ և տարբեր տեսակի տնտեսական գործունեության վարկավորմամբ, կոչվում են առևտրային բանկեր:

Առևտրային բանկերը հիմնականում զբաղվում են փողի առք ու վաճառքով:

Բարդ է պատկերացնել ժամանակակից մարդու կյանքը առանձ բանկերի գոյության:

Հաշմանադամն այն անձն է, որը, առողջության խաթարմամբ պայմանավորված, կենսագործունեության սահմանափակումների հետևանքով ունի հասարակական պաշտպանության անհրաժեշտություն։

Ըստ օրենքի հաշմանդամության հանդեպ որևէ խտրականություն ցուցաբերելը արգելվում է : Այս առումով պետության հիմնական խնդրիներին են՝ հաշմանդամության կանխարգելման և բուժման ծրագրեր իրականացնելը, հաշմանդամների մասնակցությունը հասարակական կյանքին խթանելը:

Հաշմանդամությունը երբեք չի կարող կրճատել մարդու մտավոր կարողությունները: Կան շատ հաշմանդամներ, ովքեր առավել լավ են աշխատում քան հաշմանդամություն չունեցողները:

Հաշմանդամները ունեն՝ կրթության իրավունք: Պետությունը պարտավոր է հոգ տանել նրանց կրթության համար, այդ իսկ պատճառով պատրաստվում են հատուկ մասնագետներ: Նրանց համար հաճախ կիրառվում են փոքր-ինչ արտասովոր մեթոդներ, օրինակ՝ տեսողական խանգարումներ ունեցողների համար գործում է՝ Բրայլի համակրգը:

Հաշմանդամները նաև ունեն աշխատանքի իրավունք: Անթույլատրելի են հաշմանդամության պատճառով մարդուն աշխատանքի ընդունման կամ պաշտոնի բարձրացման մերժումը, աշխատանքից հեռացումը կամ այլ աշխատանքի փոխադրումը: Անհրաժեշտություն է նրանց համար լավ պայմանների ստեղծումը: Պաետէ է նշել, որ լավ պայմաններ բավար չեն նաևը լավ վերաբերմունք է անհրաժեշտ:

Հաշմանդամները մեր հասարակության մի մասն են կազմում և նրանց որևէ կերպ առանձնացնելը պարզապես անկարելի է:

Հոդված 5.

Երեխայի կյանքի իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի կյանքի իրավունք:

Պետությունն ու նրա համապատասխան մարմինները ստեղծում են անհրաժեշտ պայմաններ երեխայի ապրելու և զարգանալու համար:

Հոդված 6.

Երեխայի անվան և քաղաքացիության իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ծննդյան պահից ունի անվան և քաղաքացիության իրավունք:

Երեխայի ծննդյան փաստն օրենքով սահմանված կարգով գրանցվում է քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման մարմնի կողմից:

Երեխան քաղաքացիություն է ձեռք բերում, նրա քաղաքացիությունը դադարում է «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված կարգով:

Հոդված 7.

Երեխայի առողջության պահպանման իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի առողջության պահպանման և ամրապնդման իրավունք:

Պետական համապատասխան մարմիններն ապահովում են առողջապահական ծառայություններից երեխայի անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով օգտվելու հնարավորությունը` ամենամյա առողջապահական նպատակային ծրագրերի շրջանակներում:

Հոդված 8.

Երեխայի անհրաժեշտ կենսապայմաններ ունենալու իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի ֆիզիկական, մտավոր և հոգևոր լիարժեք զարգացման համար անհրաժեշտ կենսապայմանների իրավունք:

Երեխայի զարգացման համար անհրաժեշտ կենսապայմանների ապահովման հարցում հիմնական պատասխանատվությունը կրում են ծնողները կամ այլ օրինական ներկայացուցիչները:

Ծնողների կամ այլ օրինական ներկայացուցիչների կողմից երեխայի համար անհրաժեշտ կենսապայմանների ապահովման անկարողության կամ անհնարինության դեպքում պետությունը ցուցաբերում է համապատասխան օգնություն:

Հոդված 9.

Բռնությունից երեխայի պաշտպանության իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի ամեն տեսակի (ֆիզիկական, հոգեկան և այլ) բռնությունից պաշտպանության իրավունք:

Ցանկացած անձի, այդ թվում` ծնողներին կամ այլ օրինական ներկայացուցիչներին, արգելվում է երեխային ենթարկել բռնության կամ նրա արժանապատվությունը նվաստացնող պատժի, կամ նմանօրինակ այլ վերաբերմունքի:

Երեխայի իրավունքների և օրինական շահերի ոտնահարման դեպքում խախտողը պատասխանատվություն է կրում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով:

Պետությունն ու նրա համապատասխան մարմիններն իրականացնում են երեխայի պաշտպանությունը ցանկացած բռնությունից, շահագործումից, հանցավոր գործունեության մեջ ներգրավելուց, այդ թվում` թմրանյութերի օգտագործումից, դրանց արտադրության կամ առևտրի մեջ ներգրավումից, մուրացկանությունից, անառակությունից, մոլի խաղերից և նրա իրավունքների և օրինական շահերի այլ ոտնահարումից:

Հոդված 10.

Երեխայի մտքի, խղճի և դավանանքի ազատության իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի մտքի, խղճի և դավանանքի ազատության իրավունք:

Երեխայի հայացքները, համոզմունքները և կարծիքը ենթակա են նրա տարիքին և հասունությանը համապատասխան պատշաճ ուշադրության:

Յուրաքանչյուր երեխա իրավունք ունի ազատորեն արտահայտելու իր կարծիքը, որոնելու, ստանալու և հաղորդելու գաղափարներ ու տեղեկատվություն հաղորդակցության ցանկացած միջոցով: Երեխայի տեղեկատվություն ստանալու իրավունքը կարող է սահմանափակվել օրենքով:

Դավանանքի ազատության և համոզմունքների արտահայտման իրավունքը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով, եթե դա անհրաժեշտ է պետական կամ հասարակական անվտանգության, հասարակական կարգի, երեխայի առողջության, բարոյական նկարագրի կամ այլ անձանց հիմնական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության համար:

Արգելվում է առանց ծնողի կամ այլ օրինական ներկայացուցչի համաձայնության մինչև 16 տարեկան երեխայի մասնակցությունը կրոնական կազմակերպություններին:

Հոդված 11.

Երեխայի կրթության իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի կրթություն ստանալու և ուսումնական հաստատություն ընտրելու իրավունք:

Պետական համապատասխան մարմինները ստեղծում են անհրաժեշտ պայմաններ երեխայի անհատականության դրսևորման, տաղանդի, մտավոր և ֆիզիկական ունակությունների զարգացման համար` հիմնելով հանրակրթական, մասնագիտական դպրոցներ, մարզական, տեխնիկական և մշակութային ստեղծագործական մանկական կենտրոններ և այլն:

Պետական համապատասխան մարմինները մշակում և իրականացնում են տաղանդավոր երեխաների հայտնաբերման, նրանց դաստիարակության և կրթության կազմակերպման համապատասխան ծրագրեր:

Միջնակարգ կրթությունը պետական ուսումնական հաստատություններում անվճար է:

Յուրաքանչյուր երեխա ունի պետական ուսումնական հաստատություններում մրցութային հիմունքներով անվճար բարձրագույն և այլ մասնագիտական կրթություն ստանալու իրավունք:

Պետական համապատասխան մարմիններն ապահովում են երեխայի կրթության և մասնագիտական պատրաստության համար անհրաժեշտ տեղեկատվության և նյութերի տրամադրման մատչելիություն:

Հոդված 12.

Ընտանիքում ապրելու երեխայի իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի ծնողներին ճանաչելու և նրանց հետ համատեղ ապրելու իրավունք` բացառությամբ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված այն դեպքերի, երբ դատարանի որոշմամբ ծնողներից կամ ծնողից երեխայի բաժանումը համարվում է անհրաժեշտություն` ելնելով երեխայի շահերից:

Պետությունն ու նրա համապատասխան մարմինները նպաստում են ընտանիքի վերամիավորմանը:

Հոդված 13.

Երեխայի իրավունքների պաշտպանությունն ընտանիքում

Երեխայի խնամքն ու դաստիարակությունն իրականացվում են հիմնականում ընտանիքում, որոնց պատասխանատվությունը կրում են ծնողները կամ այլ օրինական ներկայացուցիչները, ինչպես նաև պետության կողմից լիազորված պետական մարմինները: Նրանք ստեղծում են անհրաժեշտ պայմաններ երեխայի լիարժեք զարգացման, դաստիարակության, կրթության, առողջության պահպանման, ընտանիքում և հասարակության մեջ ինքնուրույն կյանքի նախապատրաստման համար:

Ընտանիքում երեխայի լիարժեք խնամքը և դաստիարակությունն ապահովելու նպատակով պետությունը և նրա համապատասխան մարմիններն օգնություն են ցույց տալիս ծնողներին կամ այլ օրինական ներկայացուցիչներին` երեխայի բարեկեցությունն ապահովելու համար, խրախուսում են ընտանիքին աջակցող հոգեբանական, մանկավարժական խորհրդատվական ծառայությունների գործունեությունը:

Հոդված 14.

Երեխայի իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությունը ծնողների կողմից

Երեխայի իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությունը նրա ծնողների կամ այլ օրինական ներկայացուցիչների հիմնական պարտականություններից է:

Երեխայի կողմից Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության խախտման դեպքում ծնողները կամ այլ օրինական ներկայացուցիչները պատասխանատվություն են կրում Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսդրությամբ սահմանված կարգով:

Հոդված 15.

Ծնողների (ծնողի) հետ համատեղ չբնակվող երեխայի իրավունքը

Ծնողների (ծնողի) հետ համատեղ չբնակվող երեխան ունի նրանց (նրա) հետ անձնական կանոնավոր փոխհարաբերությունների և ուղղակի կապերի պահպանման իրավունք` բացառությամբ Հայաստանի Հանրապետության ամուսնության և ընտանիքի օրենսգրքով սահմանված դեպքերի:

Հոդված 16.

Երեխայի բնակելի տարածության իրավունքը

Բնակելի տարածության վարձակալի կամ սեփականատիրոջ ընտանիքի անդամ հանդիսացող երեխան ունի այդ վարձակալի կամ սեփականատիրոջ զբաղեցրած բնակելի տարածությունում ապրելու իրավունք` անկախ իր բնակության վայրից:

Երկկողմանի ծնողազուրկ երեխան ունի արտահերթ բնակելի տարածություն ստանալու իրավունք` Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով:

Հոդված 17.

Ժառանգություն ստանալու երեխայի իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա (ներառյալ որդեգրված) ծնողի մահվան, ինչպես նաև դատարանի վճռով ծնողին մեռած հայտարարելու դեպքում, անկախ բնակության վայրից, ունի ժառանգություն ստանալու իրավունք` Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքով սահմանված կարգով:

Հոդված 18.

Մշակութային արժեքներին հաղորդակցվելու երեխայի իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի իր ժողովրդի պատմությանը, ավանդույթներին, հոգևոր արժեքներին և համաշխարհային մշակույթին հաղորդակցվելու իրավունք:

Յուրաքանչյուր երեխա ունի գեղարվեստական, գիտական և տեխնիկական ստեղծագործության ազատության, մշակութային կյանքին մասնակցելու, իր ունակություններն ու հետաքրքրությունները դրսևորելու իրավունք:

Երեխայի ստեղծագործական հնարավորությունների զարգացման նպատակով պետությունը խրախուսում է ֆիլմերի և տեսաֆիլմերի, հեռուստահաղորդումների թողարկումը, մանկական թերթերի, ամսագրերի, գրքերի հրապարակումը, ապահովում դրանց մատչելիությունը:

Արգելվում է երեխայի առողջության, մտավոր և ֆիզիկական զարգացման, դաստիարակության վրա բացասական ազդեցություն ունեցող, բռնության և դաժանության պաշտամունք քարոզող, մարդկային արժանապատվությունը նսեմացնող, ընտանիքը վարկաբեկող, իրավախախտումներին նպաստող զանգվածային տեղեկատվության և գրականության տարածումը:

Հոդված 19.

Երեխայի աշխատանքի իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի իր տարիքային հնարավորություններին, զարգացման առանձնահատկություններին և ունակություններին համապատասխան մասնագիտություն ստանալու, օրենքով չարգելված աշխատանքային գործունեություն ծավալելու իրավունք:

Երեխայի հետ աշխատանքային պայմանագիր կարող է կնքվել նրա 16 տարին լրանալուց հետո, բացառությամբ ժամկետային աշխատանքային պայմանագրերի:

Մինչև 16 տարեկան երեխաները կարող են ընդունվել ժամանակավոր աշխատանքի` ծնողներից մեկի (որդեգրողի) կամ հոգաբարձուի (խնամակալի) և խնամակալության և հոգաբարձության մարմնի գրավոր համաձայնությամբ, եթե դա չի խանգարում նրանց ուսուցման գործընթացին:

Երեխան ունի աշխատանքի արտոնյալ պայմանների իրավունք: Երեխայի աշխատանքի ընդունման առանձնահատկությունները, արտոնությունները և պայմանները սահմանվում են Հայաստանի Հանրապետության աշխատանքային օրենսգրքով:

Արգելվում է երեխային ներգրավել ալկոհոլային խմիչքների, թմրամիջոցների և հոգեմետ նյութերի, ծխախոտի, էրոտիկա և սարսափ բովանդակող գրականության և տեսաերիզների արտադրության, օգտագործման կամ իրացման մեջ, ինչպես նաև այնպիսի աշխատանքներում, որոնք կարող են վնասել նրա առողջությանը, ֆիզիկական և մտավոր զարգացմանը, խոչընդոտել կրթություն ստանալուն:

Հոդված 20.

Երեխայի հանգստի իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի հանգստի և ժամանցի, իր տարիքին համապատասխան խաղերին և միջոցառումներին ազատորեն մասնակցելու իրավունք:

Պետական համապատասխան մարմինները խրախուսում են երեխայի հանգստի և ժամանցի կազմակերպումը` ստեղծելով արտադպրոցական, մանկապատանեկան, մշակութային, մարզական, հանգստի և առողջության ամրապնդմանն ուղղված հաստատություններ:

Երեխայի հանգստի կազմակերպման համար նախատեսված նյութատեխնիկական բազայի կրճատմանն ուղղված գործողությունները, ձեռնարկությունների, հիմնարկների, կազմակերպությունների կողմից համաձայնեցվում են տեղական ինքնակառավարման մարմինների հետ:

Հոդված 21.

Միավորումներին անդամակցելու երեխայի իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի քաղաքացիների միավորումներին, այդ թվում` հասարակական, մանկապատանեկան կազմակերպություններին անդամակցելու, խաղաղ հավաքներին մասնակցելու իրավունք:

Հոդված 22.

Երեխայի պատվի և արժանապատվության պաշտպանության իրավունքը

Յուրաքանչյուր երեխա ունի պատվի և արժանապատվության իրավունք:

Ոչ մի երեխա անձնական, ընտանեկան կյանքի, գրագրության և հեռախոսային խոսակցության գաղտնիության կամ բնակարանի անձեռնմխելիության իր իրավունքներն իրականացնելիս չի կարող ենթարկվել կամայական, ապօրինի միջամտության կամ իր պատվի և արժանապատվության նկատմամբ ոտնձգությունների:

Ուսումնադաստիարակչական հաստատություններում երեխայի ուսուցումն ու դաստիարակությունն իրականացնող անձանց ու երեխայի փոխհարաբերություններն իրականացվում են փոխադարձ հարգանքի հիման վրա:

Երեխայի պատվի և արժանապատվության դեմ ոտնձգություն կատարած յուրաքանչյուր անձ, ներառյալ ծնողները կամ այլ օրինական ներկայացուցիչները, երեխայի դաստիարակությունը և ուսուցումն իրականացնող այլ անձինք պատասխանատվություն են կրում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով:

Հոդված 23.

Երեխայի անվտանգության ապահովումը

Հայաստանի Հանրապետությունում երաշխավորվում է երեխայի անվտանգությունը: Երեխայի անօրինական տեղաշարժը (այդ թվում` այլ պետություններ), առևանգումը, առուծախն առաջացնում է պատասխանատվություն` Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: